Over het dataïsme - of ons grenzeloze geloof in data

02/03/17 om 11:42 - Bijgewerkt om 14:08

Bron: Datanews

'Het dataïsme verklaart dat het universum bestaat uit datastromen en dat de waarde van elk fenomeen en elke entiteit wordt bepaald door de bijdrage daarvan aan de dataverwerking'. Volgens Yuval Harari is het essentieel om de technologische revoluties om ons heen te begrijpen, anders hebben we geen invloed op de koers van onze toekomst. We bieden u een exclusieve voorpublicatie uit Homo Deus, het nieuwe boek van Harari.

Over het dataïsme - of ons grenzeloze geloof in data

© Getty Images/iStockphoto

Het dataïsme verklaart dat het universum bestaat uit datastromen en dat de waarde van elk fenomeen en elke entiteit wordt bepaald door de bijdrage daarvan aan de dataverwerking. Dit geloof klinkt misschien als een excentriek randverschijnsel, maar het heeft het grootste deel van het wetenschappelijke establishment al veroverd.

Delen

Dataïsten geloven dat mensen de immense datastromen niet meer aankunnen en dat ze die data dus ook niet meer kunnen omzetten in informatie, laat staan in kennis of wijsheid.

Het dataïsme is geboren uit de explosieve samenloop van twee wetenschappelijke vloedgolven. In de honderdvijftig jaar sinds Charles Darwin Over het ontstaan van soorten publiceerde zijn de biowetenschappen organismen gaan beschouwen als biochemische algoritmen. En in de tachtig jaar sinds Alan Turing het idee van een turingmachine formuleerde hebben informatici steeds geavanceerdere elektronische algoritmen kunnen creëren. Het dataïsme voegt die twee samen, vanuit het idee dat biochemische en elektronische algoritmen onderhevig zijn aan exact dezelfde wiskundige wetten. Daarmee doorbreekt het dataïsme de barrière tussen dieren en machines en het verwacht dat elektronische algoritmen uiteindelijk de biochemische algoritmen zullen ontcijferen en overtreffen.

Voor politici, zakenlieden en consumenten heeft het dataïsme baanbrekende technologieën en verbluffende nieuwe vermogens in de aanbieding. Het belooft wetenschappers en intellectuelen de wetenschappelijke heilige graal waarnaar we al eeuwen op zoek zijn: één overkoepelende theorie die alle wetenschappelijke disciplines met elkaar verbindt, van musicologie en economie tot biologie.

Delen

De Vijfde Symfonie van Beethoven, een beursbubbel en het griepvirus zijn drie dataflowpatronen die met dezelfde basisconcepten geanalyseerd kunnen worden.

Volgens het dataïsme zijn de Vijfde Symfonie van Beethoven, een beursbubbel en het griepvirus alle drie dataflowpatronen die met dezelfde basisconcepten en middelen geanalyseerd kunnen worden. Dat is een extreem aantrekkelijk idee. Het biedt wetenschappers uit uiteenlopende disciplines een gemeenschappelijke taal, slaat bruggen over academische ravijnen en brengt inzichten uit de ene discipline eenvoudig over op andere disciplines. Musicologen, economen en celbiologen zullen elkaar eindelijk begrijpen.

Intussen draait het dataïsme de traditionele leerpiramide om. Tot nu toe werden data beschouwd als de eerste stap in een lange reeks intellectuele activiteiten. Mensen moesten data verwerken tot informatie,informatie tot kennis en kennis tot wijsheid. Maar dataïsten geloven dat mensen de immense datastromen niet meer aankunnen en dat ze die data dus ook niet meer kunnen omzetten in informatie, laat staan in kennis of wijsheid. Het verwerken van al die data moet dus overgelaten worden aan elektronische algoritmen, die daar een oneindig veel grotere capaciteit voor hebben dan de menselijke hersenen. In de praktijk betekent dit dat dataïsten sceptisch zijn over menselijke kennis en wijsheid en meer vertrouwen op big data en computeralgoritmen.

Het dataïsme is vooral sterk verweven met zijn twee moederdisciplines: de informatica en de biologie, waarbij de biologie het belangrijkst is. Toen de biologen het dataïsme omarmden, veranderde een beperkte doorbraak in de computerwetenschappen in een wereldschokkende omwenteling die het leven in al zijn facetten compleet kan transformeren.

Misschien zie je wel niets in het idee dat organismen algoritmen zijn en dat giraffen, tomaten en mensen gewoon verschillende gegevensverwerkende systemen zijn. Maar je moet wel weten dat dit nu het heersende wetenschappelijke dogma is en dat het onze wereld onherkenbaar verandert. Tegenwoordig worden niet alleen individuele organismen als gegevenswerkende systemen gezien, maar ook hele samenlevingsverbanden, zoals bijenkorven, bacteriekolonies, bossen en steden.

Economen benaderen de economie ook steeds meer als een dataverwerkend systeem. Leken geloven dat de economie bestaat uit boeren die tarwe verbouwen, arbeiders die kleding vervaardigen en klanten die brood en onderbroeken kopen. Maar deskundigen zien de economie als een mechanisme dat gegevens verzamelt over onze wensen en vermogens en al die data omzet in beslissingen.

Delen

Het marktkapitalisme en het staatscommunisme zijn geen concurrerende ideologieën, maar concurrerende gegevensverwerkende systemen. Het kapitalisme verwerkt data via een gespreide methode, het communisme doet het gecentraliseerd.

In dit wereldbeeld zijn het marktkapitalisme en het staatscommunisme geen concurrerende ideologieën, ethische geloofsovertuigingen of politieke instituten. In essentie zijn het concurrerende gegevensverwerkende systemen. Het kapitalisme verwerkt data via een gespreide methode,het communisme doet het gecentraliseerd. Het kapitalisme verwerkt data door alle producenten en consumenten rechtstreeks met elkaar in contact te brengen, zodat ze vrijelijk informatie kunnen uitwisselen en onafhankelijk van elkaar beslissingen kunnen nemen.

Hoe bepaal je de prijs van een brood op de vrije markt? Simpel zat. Elke bakkerij mag zoveel brood produceren als ze wil en daar zoveel voor vragen als ze wil. Evenzo staat het de klanten vrij om zoveel brood te kopen als ze maar kunnen betalen, of om bij de concurrent te gaan kopen. Het is niet illegaal om duizend euro voor een stokbrood te vragen, het is alleen erg onwaarschijnlijk dat iemand dat er ooit voor zal betalen.

Op veel grotere schaal kunnen investeerders die vermoeden dat de vraag naar brood zal stijgen aandelen gaan kopen in biotechbedrijven die genetisch gemodificeerde tarwesoorten ontwikkelen die beter groeien. Door deze influx van kapitaal zullen die firma's hun onderzoek kunnen versnellen, waardoor ze sneller meer tarwe kunnen leveren, waarmee ze een eventuele broodschaarste voor kunnen zijn. Zelfs als één biotechgigant het verkeerd aanpakt en vastloopt, zullen succesvollere concurrenten waarschijnlijk alsnog voor de verhoopte doorbraak zorgen.

Delen

De aandelenmarkt is het snelste, efficiëntste gegevensverwerkende systeem dat de mens tot dusver heeft gecreëerd.Volgens sommige schattingen heeft de beurs er maar een kwartiertje voor nodig om de invloed van een krantenkop in The New York Times op de prijs van de meeste aandelen te bepalen.

Het marktkapitalisme verdeelt al het werk op het gebied van data-analyse en besluitvorming dus tussen tal van onafhankelijke, maar onderling verbonden processoren. Zoals de Oostenrijkse economiegoeroe Friedrich Hayek het zei: 'In een systeem waarin kennis van relevante feiten is verdeeld over heel veel mensen, kunnen de prijzen de afzonderlijke handelingen van verschillende mensen coördineren.

Als je het zo bekijkt, is de aandelenmarkt het snelste, efficiëntste gegevensverwerkende systeem dat de mens tot dusver heeft gecreëerd. Iedereen mag meedoen, is het niet rechtstreeks, dan wel via zijn bank of pensioenfonds. De aandelenbeurs runt de wereldeconomie en houdt rekening met alles wat er op aarde gebeurt, of zelfs daarbuiten. Prijzen worden beïnvloed door succesvolle wetenschappelijke experimenten, door politieke schandalen in Japan, door vulkaanuitbarstingen op IJsland en zelfs door afwijkende verschijnselen op het oppervlak van de zon. Om het systeem soepel te laten draaien, moet zo veel mogelijk informatie zich zo vrij mogelijk rond kunnen bewegen. Als miljoenen mensen over de hele wereld toegang hebben tot alle relevante informatie, bepalen zij de juiste prijs voor olie, aandelen Hyundai en Zweedse staatsobligaties, gewoon door ze te kopen en te verkopen. Volgens sommige schattingen heeft de beurs er maar een kwartiertje voor nodig om de invloed van een krantenkop in The New York Times op de prijs van de meeste aandelen te bepalen.

Dit soort overwegingen verklaart ook waarom kapitalisten voor lage belastingen zijn. Hoge belastingen betekenen dat een groot deel van al het beschikbare kapitaal zich verzamelt op één plek - de staatskas - en dat er dan dus meer beslissingen genomen moeten worden door één enkele processor, namelijk de overheid. Dit creëert een al te gecentraliseerd gegevensverwerkend systeem.

In extreme gevallen, waarbij de belastingen buitengewoon hoog zijn, komt bijna al het kapitaal in handen van de overheid en beslist de overheid over alles: over de prijs van een brood, de locatie van bakkerijen en het budget voor onderzoek en ontwikkeling. Als één processor in een vrije markt een verkeerde beslissing neemt, zullen anderen daar snel munt uit slaan. Maar als één processor bijna alle beslissingen neemt, kunnen vergissingen catastrofaal uitpakken. Deze extreme situatie, waarbij alle gegevens worden verwerkt door één centrale processor die ook alle beslissingen neemt, wordt communisme genoemd. In een communistische economie werken mensen officieel naar vermogen en ontvangen ze naar behoefte. Met andere woorden: de regering neemt honderd procent van je winst, bepaalt wat je nodig hebt en geeft je dat.

Geen enkel land heeft dit systeem ooit in zo'n extreme vorm doorgevoerd, al kwamen de Sovjet-Unie en haar satellietstaten er heel dicht bij in de buurt. Ze lieten het principe van gespreide dataverwerking varen en stapten over op een model van gecentraliseerde gegevensverwerking. Alle informatie uit de hele Sovjet-Unie werd naar één locatie in Moskou gestuurd, waar alle belangrijke beslissingen werden genomen. Producenten en consumenten konden niet rechtstreeks met elkaar communiceren en moesten bevelen van bovenaf gehoorzamen. Zo kon de Russische minister van Economische Zaken bijvoorbeeld beslissen dat een brood in alle winkels precies twee roebel en vier kopeken moest kosten, dat een bepaalde kolchoz in de oblast Odessa van de tarweteelt moest overstappen op het fokken van kippen en dat de Rode Oktober-bakkerij in Moskou drieënhalf miljoen broden per dag moest bakken en niet één brood meer.

Sovjetleiders in Moskou, 1963: gecentraliseerde dataverwerking.

Sovjetleiders in Moskou, 1963: gecentraliseerde dataverwerking. © ITAR-TASS Photo Agency/Alamy Stock Photo/Imageselect

Intussen kon de Russische minister van Wetenschap alle Russische biotechlaboratoria dwingen te werken volgens de theorieën van Trofim Lysenko, het beruchte hoofd van de Leninacademie voor Agrarische Wetenschappen. Lysenko verwierp de dominante genetische theorieën van zijn tijd. Als een organisme tijdens zijn leven een nieuwe eigenschap opdeed, kon die volgens hem rechtstreeks overgaan op eventuele nakomelingen. Dit idee was ernstig in tegenspraak met de darwinistische orthodoxie, maar het paste heel goed bij het communistische onderwijsprincipe. Als je tarweplanten kon trainen om tegen koud weer te kunnen, zo was de gedachte, dan zou het zaaigoed dat je daarvan kreeg tarwe opleveren die ook goed tegen kou kon. Lysenko stuurde dus miljarden contrarevolutionaire tarweplanten naar Siberië om heropgevoed te worden, en al snel zag de Sovjet-Unie zich gedwongen om steeds meer tarwemeel te importeren vanuit de Verenigde Staten.

Delen

Het kapitalisme heeft de Koude Oorlog gewonnen omdat gespreide dataverwerking beter werkt dan gecentraliseerde dataverwerking, in elk geval in tijden van snelle technologische verandering.

Het kapitalisme heeft het communisme niet verslagen omdat het kapitalisme ethischer was, omdat individuele vrijheden heilig zijn of omdat God boos was op de heidense communisten. Het kapitalisme heeft de Koude Oorlog gewonnen omdat gespreide dataverwerking beter werkt dan gecentraliseerde dataverwerking, in elk geval in tijden van snelle technologische verandering. Het centraal comité van de communistische partij kon de rap veranderende wereld van de late twintigste eeuw gewoon niet bijhouden. Als alle gegevens in één geheime bunker worden verzameld en alle belangrijke beslissingen worden genomen door een groepje bejaarde apparatsjiks, kunnen ze wel tonnen kernbommen produceren, maar geen Apple of Wikipedia.

Commotie op de beurs van New York: gespreide dataverwerking.

Commotie op de beurs van New York: gespreide dataverwerking. © Jonathan Kirn/Getty Images

Het verhaal gaat (en waarschijnlijk is het apocrief, zoals de meeste goede verhalen) dat Michail Gorbatsjov, die de zieltogende Sovjet-economie nieuw leven in wilde blazen, een van zijn belangrijkste onderknuppels naar Londen stuurde om te kijken wat dat thatcherisme precies inhield en hoe een kapitalistisch systeem nu eigenlijk werkte. De man kreeg een rondleiding langs de City, de Londense effectenbeurs en de economiefaculteit van de Londense universiteit, waar hij uitgebreid sprak met bankdirecteuren, ondernemers en hoogleraren. Uren later zei de Sovjet-expert ineens: 'Allemaal goed en wel, maar vergeet al die ingewikkelde economische theorieën nu eventjes. We rijden de hele dag al kriskras door Londen en er is iets wat ik niet snap. In Moskou werken de knapste koppen aan de broodbevoorrading en toch staan er zulke lange rijen in de bakkerijen en kruidenierszaken. Hier in Londen wonen miljoenen mensen en we zijn vandaag langs heel wat winkels en supermarkten gekomen, zonder dat ik één enkele rij voor brood heb gezien. Breng me alstublieft naar degene die over de Londense broodbevoorrading gaat. Ik moet zijn geheim achterhalen.'

Zijn gastheren krabden zich eens achter hun oor, dachten even na en zeiden toen: 'Er is niemand die over de broodbevoorrading in Londen gaat.' Dat is het geheim van het kapitalistische succes. Er is geen centrale verwerkingseenheid die alle gegevens over de Londense broodtoevoer naar zich toe trekt. Die informatie beweegt vrij rond tussen miljoenen consumenten en producenten, bakkers en zakenmagnaten, boeren en wetenschappers. De markt bepaalt de prijs van het brood, het aantal broden dat er elke dag gebakken wordt en de prioriteiten van onderzoekers en ontwikkelaars. Als de markt de verkeerde beslissing neemt, wordt die meteen hersteld, aldus de kapitalisten. Voor ons verhaal maakt het niet uit of deze kapitalistische theorie klopt. Het cruciale punt is dat de theorie de economie ziet in termen van dataverwerking.

Over de auteur

Yuval Noah Harari doceert geschiedenis aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem. Dit was een exclusieve publicatie uit zijn pas verschenen boek Homo Deus. Zijn vorige bestseller, Sapiens, werd in veertig landen vertaald en wereldwijd werden er meer dan 1 miljoen exemplaren van verkocht

Over het dataïsme - of ons grenzeloze geloof in data

© uitgeverij Thomas Rap

Onze partners